اردكان را نگين كوير مركزي ايران ناميده اندبادگيرهاي سر به فلك كشيده اش ، نشان از راست قامتاني دارد كه هرگز در تند باد حوادث سر مناعت طبع خود را خم نكرده اند.

هنوز از كوچه پس كوچه هاي كاهگلي آن ، بوي انسانيت و صفا به مشام  مي رسد و مردان و زنان پاك سرشت اين ديار ، تنها ميراث خود را كه همان فرهنگ  و ادب است به فرزندان خود منتقل ساخته اند. آنان در گرماي طاقت فرساي كوير سوخته اند تا شهري بسازند كه سرآمد شهرها باشد.

اردكان را دوست داريم، چون ديار ادب پروري است كه تا كنون هزاران ستاره درخشان به آسمان علم  و ادب اين مرز پر گهر تقديم نموده است.

 

شهرستان اردكان با مساحتي بالغ بر24000 کيلومتر مربع در شمال استان يزد، در دل كوير مركزی ايران در حاشيه كوير نمك ، در مسير راه تهران – بندرعباس قرار دارد و پس ازطبس پهناورترين شهرستان استان يزد است. اين شهرستان از سوی شمال شرقي وشرق به استان خراسان، از شمال غرب به استان اصفهان، از غرب به استان های اصفهان و فارس، از جنوب به شهرستان های بافق، يزد، و ميبد محدود می‌شود.72 درصد از اراضي اين شهرستان را اراضي بياباني و کويري، 17 درصد را مناطق کوهستاني و 11 درصد بقيه را مناطق نيمه کوهستاني تشکيل مي دهند.

ميانگين بلندی آن از سطح دريا 1234متر است.ميانگين اندازه بارندگی سالانه در اردكان 56 ميلی متر است. بيشترين بارندگی در پاييز و زمستان و اندكی در بهار است و بيشترين درجه حرارت سالانه 42 كه گاهی به 45 درجه وكمترين آن گاهي به 15- درجه سانتي‌گرادمی رسد .اين شهرستان داراي سه شهر«اردكان»،«احمدآباد»و«عقدا»وسه بخش «مركزي»،«خرانق» و«عقدا»وپنج دهستان به نام هاي«محمديه »،«نارستان»،«عقدا»،«رباطات»و«زرين»است. مرتفع‌ترين قسمت اين شهرستان كوه«خونزا» و پست‌ترين ناحيه آن كوير «سياه‌كوه»است. آب و هواي اردكان‌صحرايي بوده و كمي نزولات جوي،بالا بودن ميزان تبخير،پديده بيابان‌زايي و حركت شن‌هاي روان از ويژگي‌هاي خاص اين منطقه است. پوشش طبيعي گياهي در سطح شهرستان محدود و از نوع فقير بوده و پوشش مرتعي آن از نوع گياهان کويري مانند گون، قيچ و درمنه مي باشد. گياهان دارويي نظير انغوزه،سياه دانه،كتيراو... نيز در اين شهرستان وجود دارد.

اردکان دارای بافت قديمی منسجمی است .وجود ديوارهای بلند، کوچه های باريک، بادگيرها و آب انبارها نشانه هائی از تلاش مردم اين خطه برای مقاومت در شرايط سخت کويری است.

شهرستان اردکان در رديف اولين شهرستان هاي استان است که همزمان با تأسيس فرمانداري کل يزد در سال 1348 به وجود آمده است.

 

                                                       قدمت اردكان در هاله‌اي از ابهام قرار دارد اما آن‌چه مسلم است اين شهرازبناهاي بعدازاسلام است ودرقرن ششم قمري صورت آبادي داشته است.اردکان از زمان پيدايش، زادگاه و محل سكونت عالمان و دانشمندان بوده است . کلمه اردكان از دو بخش «ارد» به معنی مقدس و «كان» به معنی معدن و مكان تشكيل شده كه به معنی مكان مقدس است. در زبان پهلوی «ارد» به معنی خشم و دلاوری بوده و چون در گذشته دور، مردمی دلاور و جنگجو، در اين ناحيه زندگی می كرده اند، به نام مركز دلاوری و خشم نيز سرشناس شده است. محمد مفيد مستوفی بافقی درباره نام اردکان چنين می گويد : «ارد» به لفظ فرس، دور را گويند و چون در اطراف و جوانب آن محل، كوه بسيار است و در ازمنه سابقه، در آن جبال معادن مس و سرب و فيروزه و غيره بود لهذا، در افواه عوام اسم آن قصبه به اردكان موسوم گشته است. و اين قصبه شريفه، از قديم الايام محل توطن فضلا و علما و حكما و منجمين و دانشمندان بوده و هست و در ميان اصحاب هوش به «يونان كوچك» اشتهار دارد. در سده های باستانی، نامی از اردكان در آثار تاريخی برده نشده است . نخستين باری، كه در تاريخ از اين شهر ياد شده، سده 7 هـ .ق است كه نامی از اردكان و خانقاه ساختن شيخ تقی الدين دادا محمد از بزرگان و سالكان راه دين به ميان آمده است. پس از شيخ محمد و پسرانش، اردكان به مركزعلم، حكمت و ادب درآمد و از آن پس،نام«يونان كوچك»به اردكان تعلق گرفت و نام اردكان را بيش از بلندآوازه نمود..

 

اردكان را كويرهاي متعددي احاطه كرده است كه مهمترين آنهاكويرسیاه کوه است.شکل اين كوير مثل یک نعل اسب است که با جهت شمال غربی - جنوب شرقی در شمال اردکان قرار گرفته‌است. این منطقهٔ کویری بین دو کوه منفرد سیاه‌کوه به ارتفاع ۲۰۵۰ متر در شمال و هریشت به ارتفاع ۱۹۳۹ متر در جنوب واقع است و مکانی است مناسب جهت جذب جریان‌های آبی و سیلابی که از دامنهٔ این دو کوه سرازیر می‌شود.

 

شهرستان اردكان از مكان‌هاي ديدني و تاريخي متعددي برخوردار است.  مهمترين آثار تاريخی و ديدنی اردکان عبارتند از :

 

این دیار عالمانی بزرگ چون آيت الله سيداحمداردكاني، آيت الله منجم اردكاني، آيت الله فاضل نحوي ، آيت الله حكيم الهي، آيت الله شيداي اردكاني، آيت الله علامه اردكاني،آيت الله محقق داماد ـ آيت الله حاج ملامحمدحایری ـ آيت الله فاضل اردکانی ـ آيت الله فكور ـ آیت الله خاتمی ـ آيت الله بهجتي و... به بشریت تقدیم کرده است.

هم اکنون نیز چهره های زیادی از اردکانی ها در سطح ملی وجهانی مطرح اند . دکتر رضا داوری اردکانی - دکتر سید محمد خاتمی - دکتر سید مصطفی محقق داماد - دکتر حسین ملک افضلی - دکتر حسین محبوبی اردکانی - دکتر سید محمود طباطبایی اردکانی و... ازجمله اين مفاخرند.

 

اردکان دارای قنات های متعددی است. مادر چاه قنات معروف صدرآباد که طولانی‌ترین قنات ایران وشايدجهان است، در دامنه‌های شیرکوه در نزدیکی یزد واقع شده كه پس ازطي مسافتی حدود 60 کیلومتر بالاخره در اردکان در سطح زمین ظاهر می‌شود.با تمامی اهمیتی که قنات ها در تداوم حیات متعادل و زاینده کویر دارند، امروزه، در اثر ورود و رواج شیوه‌های غیر بومی همچون چاه‌های عمیق در کویر، بیشتر قنات ها یا به طور کامل خشک شده یا در آستانه خشک شدن هستند.

 

معادن اردكان
 از مهم‌ترین معادن اردکان وایران می‌توان به سنگ آهن چادرملو، و اورانیم ساغند اشاره کرد. معادن باریت، سیلیس ، سرب، روی، گچ و نمك ، سنگ های ساختمانی و خاک مرغوب مورداستفاده در صنایع کاشی،ارنمونه‌های ديگرمعادن موجوددرشهرستان هستند.

 

اردکان به‌عنوان قطب فولاد (منطقه ویژه اقتصادی فولاد) درنظر گرفته شده‌است. از بزرگ‌ترین کارخانجاتي که در حوزه فولاد و سایر صنایع درحال راه اندازی هستند عبارت‌اند از:

 

از كارگاه های صنعتی اردكان نيز می توان به موزاييك سازی، آجر پزی، سنگ‌بری و برخی صنايع كوچك اشاره كرد. صنايع دستي اين شهرستان چادرشب بافي، حصيربافي، خورجين بافي، (لبافي) آهنگري، قالي بافي، زيلوبافي، نساجي است.

اما مهمترين صنعت دستي اردكان كه درايران هم كم نظيراست عصاري و حلواسازي است.حلواارده اردكان شهرت جهاني دارد.

 

كشاورزی در اردكان به دليل‌ نداشتن آب كافی رونق چندانی ندارد.از فرآورده مهم كشاورزي اين شهرستان می توان پسته،انار، روناس، گندم، يونجه، پنبه و... را نام برد . پسته اردكان از گونه پسته مرغوب ايران به حساب می آيد.         

با توجه به آب و هوای اردكان دامداری به طور پراكنده انجام می شود و دام اصلی آن ها بز است. با اين حال گوسفند، گاو، شتر نيز نگهداری می کنند و مرغداری نيز در اين منطقه رايج است .  

 

                                                         یکی از مهمترین محصولات تولیدی در اردکان پسته است . اکثر مزارع پسته در منطقه شمال اردكان،احمدآباد، چاه افضل و حسن ابادانارکی قرار دارد . به همين دليل این منطقه با در بر گرفتن هکتارها مزرعه پسته به یکی از قطب های تولید پسته تبدیل شده است.به تازگی یکی ازبزرگترین ترمینال های پسته در روستای حسن ابادانارکی در حال احداث بوده که امیدمی رود هرچه سریع تر این طرح به مرحله ی اجرا درآید.باعنايت به اينكه استان يزد دومين استان توليد پسته كشوروشهرستان اردكان يكي از بزرگترين مراكز ذخايرژنتيكي پسته كشورمحسوب مي شود،هفتمين ايستگاه تحقيقات پسته كشور زيرنظرمؤسسه تحقيقات پسته دراين شهرستان باهدف انجام تحقيقات روي مسائل مختلف پسته ازنظرباغباني،گياه پزشكي،تغذيه وآب وخاك درسطح استان تشكيل شده است.

 

قالی اردکان، همچون قالی کرمان،و قالی نایین شهرتی جهانی دارد.

 

روناس را باید یکی از محصولات پر ارزش دارویی و صنعتی دانست که در اردکان تولید می‌شود.